12 พฤศจิกายน 2569 น่าน ประวัติเรือยาวเมืองนครน่านที่สืบทอดมายาวนานที่คนน่านรุ่นใหม่ยังไม่รู้จัก เรือทุกลำจะตัดจากไม้ตะเคียนที่ถูกต้องลักษณะมงคลทุกลำ กำลังจะหายไป
จ.ส.อ.สันติไฌญ จารุพิพัฒน์บุตร NATION TV-NAN
เรือโบราณเมืองน่าน มรดกทางวัฒนธรรมอันทรงคุณค่าและเป็นเอกลักษณ์สำคัญของวิถีชีวิตชาวลุ่มน้ำน่าน กำลังเผชิญกับความเสี่ยงที่จะสูญหายไปตามกาลเวลา หากคนรุ่นใหม่ขาดความเข้าใจและการสืบทอดอย่างจริงจัง สะท้อนให้เห็นถึงความห่วงใยในรากเหง้าทางวัฒนธรรมได้อย่างลึกซึ้ง เรือโบราณไม่ใช่แค่พาหนะในอดีต หรือสัญลักษณ์ในงานประเพณีแข่งเรือเท่านั้น แต่คือห้องเรียนประวัติศาสตร์ที่มีชีวิต ซึ่งรวมเอาทั้งศาสตร์แห่งการเลือกไม้มงคล ภูมิปัญญาการต่อเรือด้วยมือ และจิตวิญญาณความสามัคคีของชุมชนเอาไว้ด้วยกัน ชุมชนหัวเวียงใต้ยังเก็บเรือเพชรประกายฟ้า และเจ้าแม่เพชรโพธิ์ทอง เรือโบราณ ที่ขุดจากต้นตะเคียนที่ถูกลักษณะมงคล ที่มีชื่อเสียงจ้าวแห่งความเร็วทั้ง 2 ลำ และรางวัลถ้วยพระราชทานเรือสวยงามมาแล้ว จาก พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๑๐ ในอดีตไว้ ปัจจุบันไม่มีฝีพาย เพราะไม่มีเยาวชนวัยรุ่นพอ แต่ยังถูกเก็บรักษาไว้ในโรงเก็บอย่างดี
ประวัติเรือยาวเมืองนครน่านที่สืบทอดมายาวนานที่คนน่านรุ่นใหม่ยังไม่รู้จัก เรือแข่งในอดีตทุกลำจะตัดจากไม้ตะเคียนที่ถูกต้องลักษณะมงคลทุกลำ ณ ปัจจุบันกำลังจะหายไป ถ้าชุมชนเจ้าของเรือแข่งโบราณในอดีตไม่ช่วยกันรักษา มรดกทางวัฒนธรรมและภูมิปัญญาอันล้ำค่านี้จะสูญหายไปอย่างถาวร ขาดการสืบทอดภูมิปัญญา ช่างต่อเรือโบราณส่วนใหญ่เสียชีวิตโดยไม่ได้ถ่ายทอดวิชาคุณค่า การรักษา การดูแล อย่างถูกต้อง ให้คนรุ่นหลัง วิถีชีวิตที่เปลี่ยนไป ความนิยมที่ลดลง คนรุ่นใหม่หันไปสนใจความบันเทิงรูปแบบอื่น ทำให้ขาดแรงงานคนหนุ่มสาวในการฝึกซ้อมและดูแลเรือ
เรือแข่งเมืองนครน่านที่เป็นมรดกตกทอดมาแต่โบราณ เรือทุกลำจะนิยมไม้ตะเคียนที่ต้นใหญ่ตรงยาว ตัดจากไม้ตะเคียนที่มีลักษณะถูกต้องเป็นมงคล ชาวบ้านมีความเชื่อว่ามีรุกขเทวดา เทพารักษ์เจ้าแม่สิงห์สถิตย์อยู่ ต้องทำพิธีบวงสรวงสังเวย เพื่อขอขมาลาโทษขออนุญาตเจ้าที่ก่อน ก่อนลงแข่ง เมื่อแข่งเสร็จนำเรือเก็บ ต้องมีการทำการสู่ขวัญเรือแม่ย่านางเรือทุกครั้ง ปัจจุบันมีเรือแข่งกว่า 370 ลำ
10 พฤศจิกายน 2569 สำหรับจังหวัดน่านนั้น เป็นจังหวัดหนึ่งในภาคเหนือตอนบน จังหวัดน่านในอดีต ไม่ใช่ล้านนา เป็นจังหวัดที่มีประวัติยาวนาน เป็นสมัยเดียวกับสมัยสุโขทัย เดิมเป็นอาณาจักรเล็ก ๆ จังหวัดน่านในอดีตเคยมีสถานะเป็นนครรัฐอิสระขนาดเล็ก หรือเรียกว่า นครรัฐน่าน / รัฐปัว ที่ก่อตัวขึ้นราวกลางพุทธศตวรรษที่ 18 ศิลปวัฒนธรรมของท้องถิ่น และสืบทอดกันมา ประเพณีที่สำคัญ ได้แก่ การแข่งเรือเพื่อเชื่อมความสามัคคีระหว่างหมู่บ้าน โดยไม่ได้รับรางวัล และ ค่าจ้างแต่อย่างใด เป็นการจัดขึ้นกันเอง ในฤดูน้ำขึ้น (ฤดูฝน) ในเทศกาล “ตานก๋วยสลาก” (สลากภัต) ปัจจุบัน งานแข่งเรือประเพณีจังหวัดน่าน ได้จัดอย่างยิ่งใหญ่ เหนือลำน้ำน่าน มีเรือเข้าร่วมการแข่งขันมากที่สุด ในประเทศไทย และมีการชิงถ้วยพระราชทานฯ มากที่สุดในประเทศไทย จำนวน 5 ใบ ประเภทเรือใหญ่ 55 ฝีพาย ได้รับถ้วยพระราชทานพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พร้อมธงสัญลักษณ์และเป็นที่พอพระทัย เรือกลาง 40 ฝีพาย ได้รับถ้วยพระราชทานสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร พร้อมธงสัญลักษณ์ ประเภทเรือเล็ก 30 ฝีพาย เรือที่ได้รับถ้วยพระราชทาน สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา สยามบรมราชกุมารี พร้อมธงสัญลักษณ์ ประเภทเรือสวยงาม ได้รับถ้วยรางวัลประทาน ของพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรราชาธินัดดามาตุและธงสัญลักษณ์ ประเภทกองเชียร์ ได้รับถ้วยประทานพระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าพัชรกิตติยาภา พร้อมธงสัญลักษณ์
ประเพณีแข่งเรือของจังหวัดน่านที่มีหัวเรือหางเรือไม่เหมือนใคร มีแห่งเดียวในประเทศไทยรวมทั้งของโลกด้วย ในช่วงเทศกาลแข่งเรือ โรงแรมที่พักในตัวเมืองน่านถูกจองเต็มหมด และทางเทศบาลเมืองน่านได้ปรับทิวทัศน์บริเวณแข่งเรือให้ผู้ที่มาชมเรือแข่งชมได้อย่างทั่วถึง
การแข่งเรือประเพณีจังหวัดน่าน เป็นประเพณีที่ชาวจังหวัดน่านได้สืบทอดกันมานับเวลาเป็นร้อย ๆ ปี เรือของจังหวัดน่านมีลักษณะพิเศษที่แตกต่างจากเรือยาวทั่ว ๆ ไป ของจังหวัดอื่น ถือว่าเป็นจังหวัดเดียวของประเทศไทย คือมีโขนเรือ หรือหัวเรือภาษาท้องถิ่นเรียกหัวโอ้ เป็นรูปพญานาคราชชูคอสง่าอ้าปากเขี้ยวโง้งน่าเกรงขาม ซึ่งเป็นภูมิปัญญาที่แสดงถึงความเป็นเมืองต้นน้ำที่อุดมสมบูรณ์มีหางเรือ หรือ หางวัน เป็นหางพญานาคราชเช่นเดียวมีลักษณะงอนสูงติดภู่ห้อย แขวนกระดิ่งทองเหลืองดังไพเราะกังวาฬที่แสดงถึงความอ่อนช้อย สวยงามสอดคล้องกับบุคลิกนิสัยและน้ำใจของชาวน่าน รูปลักษณ์เรือจะมีหัวหางที่โค้ง อ่อนช้อยสวยงาม ข้างเรือจะมีลวดลายของชาวเมืองน่าน ตลอดลำเรือที่เขียนเป็นลายกนกหรือลายก้านแบบพื้นเมือง บางแห่งติดกระจกสีดูแวววาวสวยงาม ตรงคอต่อของหัวเรือจะปักธงสัญลักษณ์ของแต่ละบ้าน สีธงต้องเป็นสีที่ถูกโฉลกกับแม่ย่านางเรือตามความเชื่อของแต่ละชุมชน ยามเมื่อเรือจอดเทียบกันหลาย ๆ ลำ จะพลิ้วตามสายลมเป็นภาพที่สวยงาม
พิธีกรรมและความเชื่อการขุดเรือตามความเชื่อมาแต่โบราณกาล โดยผู้มีภูมิปัญญาความรู้ในการดูลักษณะของต้นไม้มงคลก่อนจะตัดโค่นจะต้องดูต้นไม้นิยมต้นตะเคียนถือว่าเป็นต้นไม้ที่มี รุกขเทวดาหรือ นางตะเคียนสิงสถิตอยู่ การจะนำเอาต้นตะเคียนมาขุดเป็นเรือ (เรือสมัยก่อนใช้วิธีขุดขึ้นจากต้นไม้ทั้งต้น) หรือนำไม้ตะเคียนมาสร้างบ้าน จำเป็นจะต้องทำพิธีบวงสรวงขออนุญาตจากรุกเทวดา หรือ นางตะเคียนก่อน ทั้งนี้ เมื่อต้นตะเคียนที่ถูกนำมาแปรสภาพเป็นยานพาหนะ หรือสิ่งปลูกสร้างแล้ว นางตะเคียนที่สิงสถิตอยู่ในต้นตะเคียนนั้นก็จะเปลี่ยนแปลงสถานะตามไปด้วย เช่น ถ้าเป็นเรือ นางตะเคียนก็จะกลายเป็นแม่ย่านาง หรือ ถ้าเป็นบ้าน นางตะเคียนก็จะเป็น เจ้าที่ หรือ ผีบ้านผีเรือนบริเวณผืนป่าที่ผีนางตะเคียนสิงสู่อยู่จะสะอาดสะอ้านเหมือนมีคนมาปัดกวาดอยู่เสมอ เนื่องไม้ตะเคียนที่ต้นใหญ่ตรงยาว ก่อนจะตัด ต้องดูตาไม้ในช่วงที่จะนำมาขุดเป็นเรือ ว่าเป็นตาไม้ที่ให้คุณให้โทษ ถูกระบุอยู่ในตำราโบราณเขียนเป็นอักษรธรรมตั๋วเมืองน่านลงในคัมภีร์ใบลานหรือพับสา คือกระดาษสาทำเป็นพับ
ลักษณะเรือมงคลถูกต้องตามลักษณะ เรือที่ขุดต้องไม่มีตาไม้ที่ไม่เป็นมงคลให้โทษร้ายคือ ตาคึด คำว่าคึดเป็นคำเมืองน่าน (หมายถึง ไม่มงคล ทำอะไรก็ไม่ดี) ไขว่ลายกลาง ถือว่าเป็นอุบาทว์ เรือต้องไม่มีลายไขว่เป็นกากบาทตรงกลาง ,ตาสับข้างเป็นเหงือก คือตาไม้ที่ถากแล้วจะเป็นขุยไม่เรียบ คล้ายเหงือกปลาไม่เรียบ , ตาปุ้มเปียกกินคน ตาไม้นูนเป็นปมขึ้น ตานี้ร้ายแรงยิ่ง ถ้าขุดเป็นเรือแข่งแล้วเชื่อว่าฝีพายจะตกน้ำตาย
ส่วนตาไม้ที่เป็นมงคลมีชื่อเรียก ตาพระเจ้านั่งตนเดียว เป็นตาไม้ที่มีพระนั่งอยู่กับฝีพายด้วยหนึ่งรูป , ตาสาวน้อยเหลียวแก้นนั่ง ตาไม้ที่เมื่อเรือรำนี้ผ่านสายตาสาวถึงกับสะดุ้งใจละเมอหาฝีพาย , ตาแม่ฮ้างฟั่งมาเหน็บดอกไม้ ตานี้เมื่อขุดเป็นเรือแล้วจะมีเสน่ห์จนสาวแก่แม่ร้าง แม่หม้ายเห็นแล้วก็รีบมาเหน็บดอกไม้ให้ฝีพาย
ข้างลำเรือวาดลายไทยทาสีให้สวยงามตลอดลาเรือ เช่นลายกนกใบเทศ ลายกอด ลายเกี้ยว ลายเกาะหรือดอกโดด ยาวต่อเนื่องตลอดลำเรือ
พิธีกรรมการบายศรีสู่ขวัญเรือแข่ง และการอัญเชิญเรือแข่งลงสู่ผืนน้ำ” ความเชื่อของคนนครน่าน ที่มีมาแต่โบราณกาล
เมื่อถึงฤดูน้ำหลากของทุกปี ชาวบ้านที่อาศัยอยู่ริมสองฝั่งแม่น้ำน่าน มักจะได้ยินเสียงการบายศรีสู่ขวัญ การอัญเชิญเรือแข่งลงสู่ผืนน้ำ เป็นการทำพิธีสู่ขวัญเจ้าแม่ไม้ตะเคียน ที่สิงสถิตอยู่ที่เรือแข่ง ให้มารับเอาของที่ชาวบ้านในหมู่บ้านได้ทำการตกแต่งเครื่องบายศรีสู่ขวัญ รวมถึงสิ่งของต่างๆ ที่นำมาถวาย เพื่อความเป็นสิริมงคล
จะต้องมีพิธีสู่ขวัญเรือ ก่อนจะนำเรือลงสู่น้ำเพื่อแข่งขัน ต้องประกอบพิธีบายศรีสู่ขวัญแม่ย่านางเรือ มีเครื่องบัดพลีสังเวยของคาวหวาน น้ำอบ น้ำหอม หวี กระจกผ้าสีผืนใหม่ น้ำขมิ้น ส้มป่อย หมอสู่ขวัญ เป็นการคาระวะสร้างขวัญกำลังใจให้ฝีพายลูกเรือ
การทำเรือแข่งโบราณของชาวนครน่าน ถือเป็นศาสตร์ชั้นสูงแบบหนึ่ง ที่ใช่ว่าบุคคลใดทำได้แต่ละขั้นตอนจะมีพิธีกรรม วิธีการทำเรือที่พิถีพิถันมาก เรือแข่งบางลำใช้เวลามากนานกว่า 2-4 เดือน จากการที่จังหวัดน่าน มีประวัติศาสตร์ยาวนานกว่า 700 ปี มีความรุ่งเรืองเคียงคู่กับอาณาจักรสุโขทัย สืบเนื่องมาแต่โบราณ มีเจ้าผู้ครองนครถึง 64 พระองค์นับตั้งแต่ราชวงศ์ภูคา เป็นปฐมสืบต่อกันมาถึงราชวงศ์หลวงติ๋นมหาวงค์ต้นตระกูล ณ น่าน เป็นราชวงศ์สุดท้าย
ไม่เป็นที่แน่ชัดว่าเจ้าผู้ครองนครองค์ใดได้มีคำสั่งให้ข้าราชการไปตัดไม้ตะเคียนซึ่งเป็นไม้เนื้อแข็งและมีขนาดใหญ่โตมากมา 1 คู่ที่ป่าขุนสมุน ตำบลสะเนียน อำเภอเมือง จังหวัดน่าน เมื่อโค่นตะเคียนคู่ขนาดใหญ่ลงได้ เล่าขานกันว่าส่วนที่เป็นตอที่ตัดเอาต้นออกไปแล้วนั้นสามารถจัดวางโตกเพื่อเตรียมอาหารให้กับบรรดาช่าง (สล่า) ที่มาช่วยกันทำงานได้ถึง 100 โตก
ส่วนลำดับนั้นเมื่อโค่นลงมาแล้วก็ให้บรรดาช่าง (สล่า) นั้น 100 คน ช่วยกันตกแต่งถากแล้วขุดเป็นรูปทรงเรือที่มีขนาดใหญ่โตมาก 2 ลำ ใช้เวลาอยู่กลางป่าเกือบ 2 ปี เมื่อตกแต่งเสร็จแล้วก็ใช้ช้างหลายเชือกลากจูงออกมาจากป่ามาโผล่ที่บ้านพวงพยอม ตำบลในเวียง อำเภอเมือง จังหวัดน่าน ร่องน้ำที่ใช้ชักลากจูงเรือ ในปัจจุบันคือ ลำน้ำสมุน เมื่อลากจูงมาถึงแม่น้ำน่านแล้วเจ้าผู้ครองนครน่าน ได้จัดให้มีพิธีกรรมบวงสรวงเทพ ประจำไม้ตะเคียน และมีการบายศรีสู่ขวัญ อัญเชิญเรือทั้ง 2 ลำลงสู่แม่น้ำน่านและตั้งชื่อเรือลำแรกว่า “ เรือท้ายหล้า” และเรือลำหลังมีชื่อว่า “เรือตาตอง” นอกจากนั้นแล้วเจ้าผู้ครองนครน่านจึงได้ป่าวประกาศโดยให้ชาวบ้านชาวเมืองเอาเรือทั้ง 2 ลำเป็นแม่แบบในการสร้างเรือยาว เพื่อนำไปใช้ในการแข่งขัน การแข่งเรือประเพณีในอดีตเป็นการแข่งเรือประเพณีในเรื่องของพิธีกรรมเพื่อเชื่อมความสามัคคี มิได้แข่งขันเพื่อการพนันหรือการเอาชนะเพียงอย่างเดียวแต่อาจขยายผลลึกซึ้งกว่านั้น โดยเฉพาะที่เกี่ยวโยงไปถึง “นาค” อันเป็นเจ้าแห่งน้ำ เจ้าแห่งชีวิตขอผู้คนในแถบนี้ ตามคติความเชื่อแต่โบราณ นาค คือ สัญลักษณ์แห่งน้ำจัดเป็นพวกพญางูใหญ่ ตามตำนานมีกำเนิดจากการรวมตัวกันของคนกับน้ำ
คนไทยใช้นาคช่วยทำนายปริมาณน้ำแต่ละปีถ้าปีไหนน้ำมาก ก็หมายความว่าในปีนั้นมีนาคให้น้ำอยู่ไม่กี่ตัว แต่ปีไหนแห้งแล้งเป็นเพราะมีนาคให้น้ำหลายตัว แล้วแต่ละตัวต่างเก็บน้ำไว้ในท้องของตนไม่ยอมปล่อยน้ำออกมาแท้ที่จริงนาคคือตัวแทนความศรัทธาที่มนุษย์มีต่อน้ำ ที่นำความอุดมสมบูรณ์ให้แก่ทุกชีวิตบนโลกนี้จากเหตุผลดังกล่าวเรือแข่งอำเภอเมืองน่านจึงมีลักษณะคล้ายกับคติความเชื่อของคนสมัยอดีตที่เชื่อมโยงไปถึงเจ้าแห่งน้ำเจ้าแห่งชีวิต
ซึ่งหัวเรือทำเป็นรูปพญานาคราช ชูคอสง่า อ้าปาก เขี้ยวโง้ง งอนสูงน่าเกรงขาม ตาโปนแดง หางทำเป็นหางพญานาคราช งอนสูงติดภู่ห้อยหัวและหางตลอดลำตัวติดกระจกสีสลักลวดลายวิจิตรลงรักปิดทองแลดูแวววาว
นที มีเดช รายงาน